चीनची हवाई वाहतुकीत मोठी झेप! बॅटरीवर उडाले प्रवाशांचे विमान
१९ प्रवाशांची क्षमता, ताशी ३०० किलोमीटर वेग आणि ४०० किलोमीटरपर्यंत प्रवासाचे उद्दिष्ट; इंधनाविना उडणाऱ्या विमानाच्या तंत्रज्ञानाकडे जगाचे लक्ष
जगभरात वाढते इंधनाचे दर, पर्यावरण प्रदूषण आणि कार्बन उत्सर्जन यामुळे विमान वाहतूक क्षेत्रासमोर अनेक आव्हाने निर्माण झाली आहेत. अशा परिस्थितीत चीनने बॅटरीवर चालणाऱ्या इलेक्ट्रिक प्रवासी विमानाच्या विकासात महत्त्वपूर्ण यश मिळवले आहे. चीनमध्ये विकसित करण्यात आलेल्या ‘सीई-२५ए’ (CE-25A) या इलेक्ट्रिक विमानाने १४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी वैमानिकांसह पहिले यशस्वी चाचणी उड्डाण केले. या प्रयोगामुळे भविष्यात पेट्रोलियम इंधनाऐवजी विजेवर चालणारी प्रवासी विमाने नियमित हवाई सेवेत दाखल होण्याच्या शक्यतेला बळ मिळाले आहे.
चीनच्या शानडोंग प्रांतातील बिनझोऊ येथे या विमानाची चाचणी घेण्यात आली. या ऐतिहासिक उड्डाणात दोन वैमानिक आणि एका चाचणी अभियंत्याचा सहभाग होता. विमानाने १६ मिनिटे ३८ सेकंद हवेत राहून सुमारे ६०.४ किलोमीटर अंतर पार केले. विमानाची उड्डाण क्षमता, नियंत्रण प्रणाली आणि विद्युत प्रणोदन तंत्रज्ञानाची तपासणी करण्याच्या दृष्टीने ही चाचणी महत्त्वाची मानली जात आहे.
बॅटरीवर चालणाऱ्या विमानाचे तंत्रज्ञान नेमके काय आहे?
आज जगभरातील बहुतांश प्रवासी विमाने जेट इंधनाच्या साहाय्याने उड्डाण करतात. या विमानांमध्ये इंधन जाळून इंजिनाद्वारे प्रचंड शक्ती निर्माण केली जाते. मात्र चीनच्या सीई-२५ए विमानात पारंपरिक जेट इंजिनाऐवजी विद्युत मोटर्सचा वापर करण्यात आला आहे. या मोटर्सना आवश्यक ऊर्जा विमानात बसवलेल्या बॅटरीमधून पुरवली जाते.
या विमानाच्या पंखांवर एकूण दहा इलेक्ट्रिक डक्टेड फॅन्स बसवण्यात आले आहेत. प्रत्येक पंखावर पाच फॅन्स असून ते विद्युत मोटर्सच्या साहाय्याने फिरतात. या फॅन्समुळे विमानाला पुढे जाण्यासाठी आवश्यक जोर प्राप्त होतो. या पद्धतीला ‘डिस्ट्रिब्युटेड इलेक्ट्रिक प्रोपल्शन’ असे संबोधले जाते.
या तंत्रज्ञानाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे उड्डाणादरम्यान विमानात जेट इंधनाचे ज्वलन होत नाही. त्यामुळे विमानातून थेट कार्बन डायऑक्साइडचे उत्सर्जन होत नाही. तसेच पारंपरिक विमानांच्या तुलनेत आवाज कमी होण्याचीही शक्यता आहे. अर्थात, बॅटरी चार्ज करण्यासाठी वापरली जाणारी वीज कोणत्या स्रोतापासून तयार होते, यावर या तंत्रज्ञानाचा एकूण पर्यावरणीय फायदा अवलंबून असेल.
१९ प्रवासी, ४०० किलोमीटरची प्रस्तावित क्षमता
CE-25A हे प्रामुख्याने कमी अंतराच्या प्रवासी वाहतुकीसाठी विकसित करण्यात आलेले विमान आहे. उपलब्ध तांत्रिक माहितीनुसार, या विमानाची प्रवासी क्षमता १९ असून त्याचा प्रस्तावित क्रूझिंग वेग ताशी सुमारे ३०० किलोमीटर आहे. एका पूर्ण चार्जमध्ये ४०० किलोमीटरपर्यंत प्रवास करण्याची क्षमता हे या विमानाच्या विकासातील प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
विमानाची प्रस्तावित क्रूझिंग उंची सुमारे २,४०० मीटर असून कमाल टेकऑफ वजन सुमारे दहा टन असल्याचे सांगण्यात आले आहे. मात्र ही विमानाच्या डिझाइनशी संबंधित जाहीर केलेली वैशिष्ट्ये आहेत. प्रत्यक्षात पूर्ण प्रवासी क्षमतेसह ४०० किलोमीटर अंतर पार करण्याच्या क्षमतेची स्वतंत्र पडताळणी अद्याप बाकी आहे.
भविष्यात अशा विमानांचा वापर जवळच्या शहरांमधील प्रवासी वाहतूक, प्रादेशिक विमानसेवा, लहान विमानतळ आणि दुर्गम भागांशी संपर्क वाढवण्यासाठी होऊ शकतो. विशेषतः मोठ्या विमानांची गरज नसलेल्या मार्गांवर इलेक्ट्रिक विमाने उपयुक्त ठरण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
चीनच्या बॅटरी तंत्रज्ञान – महत्त्वाची भूमिका
या विमानाच्या विकासामध्ये चीनमधील विमाननिर्मिती क्षेत्रातील महत्त्वाची कंपनी ‘कॉमॅक’ (COMAC) आणि बॅटरी उत्पादन क्षेत्रातील आघाडीची कंपनी ‘सीएटीएल’ (CATL) यांचा सहभाग आहे. तसेच संशोधन संस्थांच्या सहकार्याने या विमानाचे तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे.
इलेक्ट्रिक विमानांच्या विकासातील सर्वांत मोठे आव्हान म्हणजे बॅटरीचे वजन आणि तिच्यामध्ये साठवता येणारी ऊर्जा. पारंपरिक विमानांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या जेट इंधनामध्ये वजनाच्या तुलनेत मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा उपलब्ध असते. त्या तुलनेत सध्याच्या बॅटरी तंत्रज्ञानात ऊर्जा साठवण्याच्या मर्यादा आहेत. त्यामुळे विमानाला आवश्यक असलेली शक्ती पुरवताना बॅटरीचे वजन कमी ठेवणे, सुरक्षितता सुनिश्चित करणे आणि उड्डाणासाठी पुरेशी ऊर्जा उपलब्ध करून देणे अत्यंत आवश्यक ठरते.
सीएटीएल कंपनी उच्च ऊर्जा घनतेच्या बॅटरी तंत्रज्ञानावर संशोधन करत आहे. तथापि, सीई-२५ए विमानात वापरलेल्या प्रत्यक्ष बॅटरीची ऊर्जा क्षमता, वजन, रासायनिक रचना आणि चार्जिंगसाठी लागणारा वेळ यांची संपूर्ण अधिकृत तांत्रिक माहिती सार्वजनिक झालेली नाही. त्यामुळे या विमानाच्या बॅटरीबाबत वेगवेगळे दावे करताना सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.
विमाननिर्मितीत चीनची मोठी झेप
चीनने गेल्या काही वर्षांत इलेक्ट्रिक वाहनांबरोबरच बॅटरी उत्पादन आणि आधुनिक विमाननिर्मिती क्षेत्रातही मोठ्या प्रमाणावर संशोधन सुरू केले आहे. सीई-२५ए विमान हा त्याच प्रयत्नांचा एक भाग मानला जात आहे. या विमानाच्या विकास प्रक्रियेत २ फेब्रुवारी २०२६ रोजी पहिली स्वयंचलित चाचणी घेण्यात आली होती. त्यानंतर विविध चाचण्यांमधून विमानाच्या कार्यक्षमतेचा अभ्यास करण्यात आला. नोव्हेंबरमध्ये झालेल्या वैमानिकांसह उड्डाणाने या प्रकल्पाला आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा गाठता आला. मात्र विमानाचे यशस्वी चाचणी उड्डाण झाले म्हणजे ते तातडीने व्यावसायिक प्रवासी सेवेसाठी उपलब्ध होणार, असे नाही. त्यासाठी विमानाच्या विविध यंत्रणांची तपासणी, आपत्कालीन परिस्थितीतील सुरक्षितता, बॅटरीची विश्वासार्हता आणि नियामक संस्थांचे आवश्यक प्रमाणपत्र मिळवणे गरजेचे आहे.
चीनच्या नागरी विमान वाहतूक प्रशासनाकडे या विमानाच्या प्रकार प्रमाणपत्रासाठी प्रक्रिया सुरू झाली आहे. अंतिम मंजुरीनंतरच व्यावसायिक वापराचा मार्ग मोकळा होऊ शकतो.
भविष्यात विमान प्रवास स्वस्त होणार का?
इलेक्ट्रिक विमानांमुळे भविष्यात विमान प्रवासाचा खर्च कमी होऊ शकतो, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. पारंपरिक विमानांच्या तुलनेत विद्युत मोटर्सची रचना तुलनेने सोपी असते. त्यामुळे काही प्रकारच्या देखभाल खर्चात बचत होण्याची शक्यता आहे. तसेच इंधनाऐवजी विजेचा वापर केल्यामुळे परिचालन खर्चावरही सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
मात्र यासाठी बॅटरीचे आयुष्य, बदलण्याचा खर्च, विमानतळांवरील चार्जिंग सुविधा, वीजदर आणि प्रवासी क्षमतेचा विचार करावा लागणार आहे. त्यामुळे इलेक्ट्रिक विमानांमुळे तिकीटदर निश्चितपणे कमी होतील, असा निष्कर्ष सध्याच काढणे योग्य ठरणार नाही.
भारतासाठीही महत्त्वाचे ठरू शकते हे तंत्रज्ञान
भारतामध्ये प्रादेशिक हवाई संपर्क वाढवण्यासाठी विविध योजना राबवण्यात येत आहेत. अनेक लहान शहरांमध्ये विमानतळ विकसित केले जात असून दुर्गम भागांना हवाई मार्गाने जोडण्यावर भर दिला जात आहे. अशा परिस्थितीत भविष्यात इलेक्ट्रिक विमानांचे तंत्रज्ञान भारतासाठीही उपयुक्त ठरू शकते.
विशेषतः कमी अंतरावरील प्रवासी वाहतूक, वैद्यकीय आपत्कालीन सेवा आणि दुर्गम भागांमध्ये आवश्यक वस्तूंची वाहतूक करण्यासाठी अशा विमानांचा विचार करता येऊ शकतो. मात्र भारतीय हवामान, विमानतळांची उपलब्धता, चार्जिंग व्यवस्था आणि आर्थिक व्यवहार्यता यांचा सखोल अभ्यास करावा लागेल.
हवाई वाहतुकीच्या नव्या युगाची सुरुवात?
चीनच्या सीई-२५ए विमानाचे यशस्वी चाचणी उड्डाण हे इलेक्ट्रिक विमान तंत्रज्ञानाच्या विकासातील महत्त्वाचे पाऊल आहे. भविष्यात अधिक हलक्या, सुरक्षित आणि जास्त ऊर्जा साठवू शकणाऱ्या बॅटरी विकसित झाल्यास या क्षेत्रात आणखी मोठे बदल घडू शकतात.
सध्या हे तंत्रज्ञान चाचणी आणि प्रमाणनाच्या टप्प्यात असले तरी कमी अंतराच्या हवाई वाहतुकीसाठी पर्यायी ऊर्जा वापरण्याच्या दिशेने त्याने नवी आशा निर्माण केली आहे. जगभरातील विमाननिर्मिती कंपन्या, संशोधक आणि पर्यावरण तज्ज्ञांचे लक्ष आता या तंत्रज्ञानाच्या पुढील प्रगतीकडे लागले आहे. एकेकाळी विजेवर चालणारी मोटार ही भविष्याची कल्पना मानली जात होती. आज इलेक्ट्रिक मोटारी रस्त्यांवर धावत आहेत. त्याचप्रमाणे उद्याच्या काळात बॅटरीवर चालणारी प्रवासी विमाने आकाशात नियमितपणे झेपावताना दिसली, तर त्यात आश्चर्य वाटायला नको. मात्र त्यासाठी तंत्रज्ञान, सुरक्षितता आणि आर्थिक व्यवहार्यता या तिन्ही आघाड्यांवर यश मिळवणे आवश्यक ठरणार आहे.
इलेक्ट्रिक विमानांसमोर अजूनही अनेक आव्हाने
बॅटरीवर चालणाऱ्या विमानांची संकल्पना आकर्षक असली तरी मोठ्या प्रमाणावर व्यावसायिक वापर सुरू करण्यापूर्वी अनेक अडचणी दूर कराव्या लागणार आहेत. बॅटरीमध्ये मर्यादित ऊर्जा साठवता येणे, वजन वाढणे, तापमानाचा परिणाम, उड्डाणादरम्यान बॅटरीची सुरक्षितता आणि चार्जिंगसाठी लागणारा वेळ ही त्यातील प्रमुख आव्हाने आहेत.
याशिवाय विमानाला हवेत असताना अचानक अतिरिक्त ऊर्जेची गरज निर्माण झाल्यास पुरेशी राखीव क्षमता उपलब्ध असणे आवश्यक आहे. प्रवाशांच्या सुरक्षिततेसाठी अशा सर्व परिस्थितींच्या कठोर चाचण्या कराव्या लागतात.
